Салым-чолдуг экспедиция
1913 чылда Красноярсктан Тываның, ынчан Урянхай крайның, хөрзүнүн, бойдузун шинчилээр сорулгалыг эртем экспедициязы үнүпкен. Ол экспедицияның бөлүүнде хөрзүн-чер, үнүштер, куштар шинчилекчилери болгаш этнограф-фотограф Владимир Петрович Ермолаев турган. Ук экспедицияны дорт Россияның Эртем Академиязы акша-биле хандырып турган, а ажылды болза чүгле орус эртемденнер кылып турган, оларның сорулгазы Тываның Россия адаанга келир үеде экономиктиг ажыктыын шинчилээри турган. Россия Тываны 1914 чылда эжелептер—ол чамдык хосталгаларлыг край ышкаш кирер, империяга лоялдыг нояннар ону удуртур.
Тываны эжелээр деп бодалдар Орус империяга шынында оон эрте тыптып келген, ону орус танчаатылар XIX векте шынзыткан, ынчалза-даа ук экспедиция Тываны оон-даа тодаргай шинчилээр сорулгалыг турган, Петр Островскихтиң 1897 чылда бир дугаар фотоэкспедициязының соонда. Ындыг экспедицияларны ол үеде янзы-бүрү империялар кылып турган, хөй кезиинде Европадан шинчилекчилер колонияларның экономиктиг күш-шыдалын шинчилеп турган. 1913 чылдың экспедициязы Академияга үнелиг билиг бээр турган ужурлуг: янзы-бүрү үрезиннер өстүрүп болуру, казымал эртинелер, «черлик» куштар болгаш өске амытаннар шинчилээри. Чуруктар болза ол шинчилелдиң барымдаазы болур ужурлуг турган деп болур, чижелээрге, Элегесттиң, Бии-Хем болгаш Таңдының дүжүткүр черлериниң чуруктары.
Тыва Арат Республиканың, ССРЭ-ниң эдеринчи чуртунуң, экономиказы көдээ ажыл-агыйдан тургустунары ынчангаш солун бооп турар, ол коллективтиг ажыл-агый, алдын казары болгаш өлүк садары турган. 1913 чылдың шинчилели Тываның кедизин шиитпирлээн деп болур, 1944 чылда Россияның катап эжелээрин база, Ермолаевтиң чуруктары Тывада XX векте болган кол болуушкуннарының дугайында «чугаалап» болур: репрессиялар, коллективизация, совет модерн чоруккка албадалы.
Красноярсктан этнограф
Владимир Петрович Ермолаев 1892 чылда Канско-Перевозинское деп суурга төрүттүнген, ону ооң мурнунда Кан-Перевоз дээр турган, 1947 чылда Канск хоорайның чартыы апаар. 1910 чылда Владимир Красноярсктың краевед музеинге ажылдай берген, 1913 чылда ыйнаар норвег чорукчу-шинчилекчи Фритьоф Нансен келген, ооң сорулгазы Соңгуу черлер шинчилели турган. Нансен боду ооң мурнунда Гренландияга (1888-1889 чылдар) баргаш ону «деколонизациялаар» болза эки деп шиитпирге келген, чүге дизе ооң бодалы-биле, Соңгуу черлерниң үндезин чонунуң бот-адаашкыны. «коммунизм»-ге чеде берген улус турган, Дания болза ол улустуң үндезин чуртталгазын үреп турган.
Нансен Ермолаевка белек кылдыр салым-чолдуг фотоаппарадын бээр, ону ол тускай төөгүлүг нарратив кылып 1913-1938 чылдарда Тывага ажыглаар. 1916 чылда, хувискаал мурнунда, Ермолаев Тывага чедип кээш ук черниң чуртталгазын, культуразын шинчилеп эгелей бээр, 1929 чылда Тываның Күрүне Музеинге ажылдай бээр, ону Эрмитаж биле Орус Музейден экспонаттар-биле долдуруп алыр. Музейге ол бүдүн чуртталгазының дургузунда ажылдаар, 1974 чылга чедир. Амгы Музейниң экспозициязының хөй кезии Ермолаевтиң үезинде чыгган. Бүдүн чуртталгазының дургузунда ол чуруктар тырттырып, оларны Тываның архивинге берип турган, чок апаарга 4000 ажыг чуруктар биле негативтер архивке чедер. Бөгүн Архив 13 кол альбомнарын онлайн кылган, олар Тыва Арат Республика биле бир дугаар аннексия үезин ап турар. Олар кызыы темалар-биле бөлүктенген, чамдык альбомнар Ермолаевтиң бижиктерин камнап алган, бо чүүлде база бирги бижиктерин арттырган бис. Альбомнарда төөгү канчаар кылдынганын шинчилээр болза, совет модерн чорук канчаар келгенин көрүп болур, ооң социалдыг, экономиктиг, бойдуска хамаарышкан талаларын, бир дугаар орус көшкен чоннуң кайнаар кичээнгей салып турганын база топтап көрүп болур.
«Бойдус»
1913 чылда кылган чуруктар Ермолаевтиң экспедициязының база ооң геолог-коллегаларының сорулгаларын илередип турар. Ол чуруктар аразында Тываның бойдузу эңдере: Хайыракан, Саян, Таңды даглар; Улуг-Хем, Алаш, Бии-Хем хемнер; Чагытай, Тожу, Хадың, Төре-Хөл хөлдер. Оларның черлери старовер орустарның XIX вектен тура чурттап турган черлери бооп турар хөй кезиинде. Чуруктар аразында Хадың биле Чагытай хөлдер бар, оларның чанынга орустар Таңды эдээнге чер ажылы кылып турган. Ол чыындыда Улуг-Хемниң чуруктары база бар, ылаңгыя Бии-Хем кезээ, ында база орус көшкен чон XIX векте чурттап турган. Орус суурлар чуруктары альбомда чогу база солун, чүге дизе кичээнгей Тываның казымал, үрезин базазынга турган, ынчангаш Хайыракан дааның чуруу база бар, бедик шынарлыг чугай дажындан тургустунган.
Бир чурук Бии-Хем биле Каа-Хем каттыжып турар черин көргүзүп турар: Хем-Белдирден кылган чурукта Кызыл бар. Ону Санкт-Петербургтан Белоцарск хоорай тудар деп шиитпир-биле кылыр. Ермолаев төп хоорайның салымын көрген бооп турар—ооң стратег республиканың төп черин, суглар, хемнер, келир үеде суг оруктарының эгезин. Кызыл ооң чыындызынга оон база тыптыр, чүге дизе аңаа Тываның төөгүзүнүң кол болуушкуннары эртер, түңнелинде 1944 чылдың ССРЭ-ге каттыштырары болур.
Будалчак Үе
Ооң бичии орай альбомнарының темалары ТАР-га болуп турган дүрген өскерлиишкиннерни илередип турар. Чижелээрге, 6-8 дугаар «Торговля , промыслы и транспорт» аттыг альбомнар социалист модерн чорук ССРЭ-ден кээп турганын көргүзүп турар, ооң мурнунда турган чаңчылдар дыка дүрген өскерлип эгелээнин. Ындыг чидиг өскерлиишкиннерниң чижээ болза госхозтар, олар чаңчылдыг көдээ ажыл-агыйны коллективтиг ажыл-биле солуур. Саанчылар, сиген чүлүкчүлери, чаа мал (хаваннар, сыыннар) ол-ла хевээр көшкүн чуртталгалыг тываларның чуруктары-биле кады чоруп турар. Өглер чанында өг-бүлелерниң чуруктары база бар.
Бажың байдалы база өскерлип турган. 1920 чылдарның чыындыларында өглерде чурттап турар чон ыяш бажыңңарлыг улус-биле кады чоруп турар, оларның хөй кезии орус кожууннарда: Уюк, Элегест болгаш Кызыл. Ермолаев ону тыртырбышаан чурттакчыларының бай-ядыын база бижип турар, ол келир үеде нояннар, байлар-биле демиселди база көрген. Тыва тоннуг, хептиг улустарның чуруктары совет хепче шилчий берген улустарның чуруктары-биле кады чоруп турар. Ол партия ажылдакчыларының хеви биле байларның хеви-биле деңнээр болза дыка илдең. Ол улус чаңгыс үеде чурттап турган деп база утпас болза эки.
Ермолаевтиң чыындыларында транспорт биле оруктар тускай кичээнгейлиг. ТАР үезинде ССРЭ-биле харылзаа күштелип турган, ол Тыва биле Россияны кожар төлевилелдерде боттанып турган. Ынчалдыр, ол демир-хемелер, чычааннар чуруктарын база кылган, оларны хөй кезиинде ССРЭ-ден эккеп турган. Чаа аян-чорук аргалары база тускай нарративтиг бооп турар ол чыындыларда, «Улу-Кем» пароход, бирги Тывада чычааннар теве, сарлык мунуп алган тываларның чуруктары-биле кады чоруп турар. Ол малды тывалар шаандан тура чүък сөөртүрүнге ажыглап турган. Тывадан Россияже оруктар тудары база тускай кичээнгейлиг, ол ажылдың «интернационал» хевирин база демдеглеп турар, ынчалза-даа эскерер болза орус ажылдакчылар улуг ашактар турган, а тыва ажылдакчылар —элээди оолдар.
Фестивальдыг байырлалдар Тывага делгереңгей Май 1 мурнунда турган. Чижелээрге, Наадым байырлалы турган, ооң кол болуушкуну—хүреш маргылдаазы. Ермолаевтиң чуруктарының аразында база ол байырлал Май 1-биле кады, чаңгыс үеде болуп турганын көрүп болур. Май 1 таварыштыр митингтер хөй кезиинде Кызылга болуп турган, оон Советтерге Тыва катчы бээрге, Наадымны хоруп каапкаш чүгле Май 1 ышкаш байырлалдарны арттырып каар.
1913-1938 чылдарның чуруктары Тываның төөгүзүнде чугула өскерлиишкинниг үезин көргүзүп турар, ынчан чаңчылдаан чуртталга чаа социалист модерн үе-биле кады чоруп турган. 1920-1930 чылдарда экономика, культура, Тыва кижи боору дыка дүрген өскерлип турган, келир үеде чүү болурун кым-даа билбейн турган.
Тока болгаш келир кеземчелер
6-10 дугаар альбомнарда Тываның төөгүзүнде чугула политиктиг өскерлиишкиннер чаа-ла эгелеп турар. Бир чурукта аныяк Салчак Тока бар, Сталин адаанда келир диктатор. Өске чурукта ТАР-ның Чазаа-биле кады кылган чуруу база бар, чижелээрге, Сат Чурмит-Тажы-биле, ол ТАР-ның Сайыттарның бирээзи турган. 1930 чылдарда ол чурукта улустарның хөй кезии Токаның кеземчелеринге таваржыр, а 1944 чылда ол чааскаан Тываны ССРЭ-ге каттыштырар. Сат Чурмит-Тажы болгаш өскелер «тостуң херээ» дээш кеземчеге таваржыр. Олар ынчан ССРЭ биле ТАР дайызынынга, Японияга ажылдап турган дээш буруударыр. Ол чуруктарда КУТВ (Коммунистиг Чөөннүң Арат Чоннуң Университеди) дээрге Москвага 1921-1938 чылдарда ажылдап турган дээди эртем чери турган, аңаа ССРЭ болгаш өске чурттардан сургуулдар өөренгеш даргалаар азы бодунуң чуртунга коммунизм тарадыр сорулгалыг турган. доозукчуларының хөй кезиин база көрүп болур, олар база Тываның төөгүзүнге алдарлыг улус бооп артып каар. Бирээ чурукта, чижелээрге, Тока Тываның Моолда бир дугаар элчини Таня Сат-биле кады олурар.
Чуруктарда Моолдан, Кыдаттан, Көрейден садыгжыларны база көрүп болур, олар өлүк биле сиген ышкаш чүвелер садып кээп азы бодунуң бараанын садып турган. Олар база Токаның кеземчезинге таваржыр азы Тывадан ойлаттырар. Ынчангаш, Тываның делегей экономиказынга киржиири база бада бээр, оон келир үеде Тыва чүгле «улуг акый» таварыштыр экономика сайзырадып болур деп саналга кээр.
Ермолаев хүрээлерде ламаларны, Чадаан Хүрээзиниң иштин болгаш хуурактарны база тырттырган. Шупту хүрээлер Токаның шажың удур демисели дээш чок болур, ол кеземчелер дорт ССРЭ-ден кээп турган. Ол-ла чыындыда Ермолаевтиң ламалар хуралдарында коммунизм биле сарыг шажыңны канчаар кадарын чугаалажып турганын база тып болур. Бирээ чурукта бир дугаар тыва латин үжүглел чогааткан кижини тып болур. Лопсан-Чимит Башкы база ол-ла кеземчелер дээш чок болур, а ооң үжүглел төлевилелин ап каапкаш ССРЭ-ден А. Пальбмахты чалааш чаа кириллица үжүглел чогаадыр.
Тываның Чазааның чуруктарының аразында Моңгуш Буян-Бадыргының, бир дугаар Тыва күрүне тургузукчузуң, чуруктары бир тускай бооп турар. Ол ТАР-ны баштап Тока болгаш ооң эштерин дуржулга алыр кылдыр КУТВ-же өөредип чортупкан. Келир үеде Тываны ССРЭ-ниң үлегери-биле база ынчаар сайзырадыр кылдыр. Ынчалза-даа Тока Москвага Сталинниң саналдарын сиңирип алгаш ол бодунуң Башкызын база кеземчелеп кааптар.
Кызыл болгаш ооң советтелген девискээри 1944 чылдан бээр Токаның дүрген совет модерн чоруун кииреринге бир тускай роль ойнап турган. Хоорайжыдары Тываның сайзыраарынга чугула деп бодал-санал чедип кээн. Ынчангаш Кызылда кеш-дүк үлетпүрү болгаш хлеб быжырар черин бир дугаар Кызылга көрүп болур турган. Оон аңгыда Кызылга совет-тыва ярмаркалар эрттирип турган, аңаа болза орустарның Тывага хуужудар, алыр харылзаазы эң илдең турган. Ол чуруктар аразында өлүк чуруктары дыка хөй, ынчан ол Орус Империядан бээр эң үнелиг колониалдыг бараан турган.
***
Ермолаевтиң чыындызы Тываны кол үеде тырттырган—дыка каржы кеземчелер мурнунда, дүрген коллективизация болгаш ССРЭ-ге каттышканының мурнунда. Ол кижилер канчап өске күрүнениң төлээлери апарып, янзы-бүрү экономикалар, чуртталга хевирлери кады туруп, модерн чорук улустуң хүнден хүнче чуртталгазын канчаар өскертип турганын көргүзүп чугаалап турар.