Хачу паказаць вам Палессе
Палессе — гэта прыродны і гістарычны рэгіён, які часткова супадае з межамі Палескай нізіны. Большая частка гэтай нізіны знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі і Украіны. Назва Палессе паходзіць ад слова «лес» з прыстаўкай «па», што азначае «ля, уздоўж». У XVI стагоддзі Жыгімонт І Стары (1 студзеня 1467 г. – 1 красавіка 1548 г.) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі з 1506 года да сваёй смерці ў 1548 годзе. Тэрыторыі Палесся былі часткай яго ўладанняў. перадаў палескія землі ў якасці вясельнага падарунка сваёй нявесце Бона Сфорца (2 лютага 1494 г. – 19 лістапада 1557 г.) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская другая жонка Жыгімонта Старога, герцагіня Барыйская і Расанская.. Падарожнічаючы па рацэ Стыр, прытоку Прыпяці, Бона Сфорца была зачараваная гэтымі землямі. Яна далучыла да сваіх уладанняў Давыд-Гарадок, Пінск і Кобрын, якія гістарычна з’яўляюцца часткай Палесся.
Бона Сфорца спрыяла каланізацыі гэтай тэрыторыі і развіццю сельскай гаспадаркі, што вымагала асушэння балот. У XVIII стагоддзі Мацей Бутрымовіч першым з землеўласнікаў пачаў асушваць балоты для будаўніцтва маёнткаў і дарог. У XIX стагоддзі, калі гэтыя землі адышлі Расійскай імперыі, Іосіф Жылінскі (20 красавіка 1834 г. – 1916 г.) — расійскі геадэзіст, генерал пяхотных войскаў. У 1873 годзе Жылінскі ўзначаліў Заходнюю экспедыцыю на Палессе, якая мела ахапіць тэрыторыю плошчай каля 9 мільёнаў гектараў. Ён меў намер «ліквідаваць фактары, што выклікаюць утварэнне балот, забяспечыць больш раўнамернае размеркаванне вільгаці і такім чынам вызваліць забалочаныя тэрыторыі ад лішкаў вады». распрацаваў план меліярацыі, які прадугледжваў стварэнне сеткі каналаў для пераўтварэння палескіх зямель у сельскагаспадарчыя ўгоддзі.
Нежыхаў знаходзіцца за 23 км ад горада Прыпяць. Цяпер гэта частка Чарнобыльская зона адчужэння была створана пасля выбуху на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі ва Украінскай ССР 26 красавіка 1986 года.2 мая 1986 года камісія Савецкага Саюза афіцыйна абвясціла закрытую зону вакол месца катастрофы. Яна ахоплівае тэрыторыю плошчай каля 2 700 км2 у радыусе 30 км ад станцыі. Гэтая тэрыторыя лічылася найбольш забруджанай радыяцыяй і была закрытая для ўсіх, акрамя чыноўнікаў і навукоўцаў., аточаная каналамі для адводу вады, бо фактычна вёска стаіць на балоце. Бліжэй да лесу раскідваецца пас пясчанай глебы. Белы пясок натуральна адводзіць ваду, таму гэта добрае месца для ўкаранення дрэў і грыбоў, а таксама для рассялення людзей. Цяпер гэта частка Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка — ахоўнай зоны, дзе вывучаюць уздзеянне радыяцыі. Калісьці наведаць гэты раён можна было, паехаўшы з экскурсіяй або на могілкі ў Дзень памінання памерлых, нацыянальнае свята, падчас якога людзі збіраюцца на могілках, каб ушанаваць продкаў, ядуць і выпіваюць ля іхніх магіл.. З 2008 года вёска афіцыйна перастала існаваць. У 1986 годзе пасля выбуху на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі адсюль перасялілі каля 44 сем’яў. Пазней ім забаранілі вяртацца ў зону.
«Тутэйшыя» — саманазва, якую выкарыстоўвалі жыхары Палесся і Рэгіён на паўночным усходзе Польшчы, які мяжуе з Палессем. для азначэння людзей, якія размаўлялі на беларускай і ўкраінскай мовах. Гэты тэрмін азначае «тыя, хто адсюль» і паказвае, што мясцовыя жыхары не атаясамлівалі сябе з нейкай канкрэтнай нацыяй. Многія з іх жылі на астравах, акружаных неабсяжнымі балотамі, таму змаглі захаваць унікальную самасвядомасць, сфармаваную памежнай тэрыторыяй і аддаленасцю ад цэнтраў стварэння нацыянальных ідэнтычнасцей.
Атамград
Пасля ядзерных бамбардзіровак Хірасімы і Нагасакі 6 і 9 жніўня 1945 года Сталін загадаў тэрмінова стварыць шырокамаштабную праграму атамных даследаванняў і ядзернага развіцця. У 1946 годзе фізік Ігар Курчатаў даручыў свайму калегу Юлію Харытону заснаваць сакрэтны савецкі ядзерны цэнтр, дзе пазней адбывалася распрацоўка, зборка і даследаванне ядзернай зброі [1]. Гэта было першае ЗАТУ — Закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне [2]. Такімі гарадамі кіравала вайсковая адміністрацыя, уезд і выезд з іх кантраляваўся праз сістэму блокпастоў. Шырокая сетка ЗАТУ імкліва пашыралася з 1946 года на працягу наступных 20 гадоў. Усяго было заснавана 44 такія гарады, 14 з якіх засяроджваліся на ядзерных даследаваннях пад кіраўніцтвам Спецыяльнага камітэта Савета Міністраў СССР.
Першае ЗАТУ было створана пры Галоўным навукова-даследчым інстытуце эксперыментальнай фізікі ў горадзе Сароў. Курчатаў быў тады дырэктарам інстытута. З таго часу горад стаў цэнтрам распрацоўкі савецкай ядзернай бомбы. Ён атрымаў крыптанім Арзамас-16; таксама яго называлі КБ-11 і «Лос Арзамас». Гарадок быў сцёрты з усіх адкрытых карт, а ўлады адмаўлялі яго існаванне да 1994 года.
Першую атамную электрастанцыю ў СССР пабудавалі ў Обнінску, непадалёк ад Масквы, у 1954 годзе. Пасля гэтага ў СССР пачалася хваля будаўніцтва атамных электрастанцый і прасоўвання палітыкі «мірнага атаму», паколькі ядзерныя рэактары маглі выпрацоўваць вялікія аб’ёмы энергіі. У СССР пабудавалі 18 атамных электрастанцый, і да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіне дзейнічалі каля 25 рэактараў. Развіццё ядзернай прамысловасці заставалася прыярытэтам для Савецкага Саюза і працягвае заставацца важным эканамічным кірункам і палітычным курсам у сучаснай Расіі. Паводле даных Сусветнай ядзернай асацыяцыі, у канцы 2017 года Расія мела заказы на будаўніцтва больш за 20 ядзерных рэактараў у іншых краінах агульным коштам 133 мільярды долараў [3].
У верасні 1957 года на аб’екце Чалябінск-65 (ЗАТУ на Урале, раней вядомае як Чалябінск-40) адбыўся выбух, у выніку якога ў атмасферу выкінулася 20 мільёнаў кюры радыяцыі. Так званая Кыштымская катастрофа прывяла да забруджвання пітной вады і тэрыторыі плошчай больш за 52 000 км² з насельніцтвам каля 270 000 чалавек. Гэтыя факты хаваліся да 1980 года, а закранутая тэрыторыя цяпер вядомая як Усходне-Уральскі радыеактыўны след. Яна застаецца адной з самых маштабных ядзерных катастроф у гісторыі.
Чарнобыльскую АЭС пабудавалі ў 1978 годзе, і яна стала першай атамнай электрастанцыяй на тэрыторыі Украіны. Усяго ва Украіне ў часы СССР дзейнічалі чатыры АЭС. Чарнобыльская станцыя складалася з чатырох распрацаваных у СССР рэактараў РБМК-1000, якія мелі падвойнае прызначэнне: вытворчасць электраэнергіі і ўзбагачэнне плутонію для ваеннай прамысловасці.
Савецкі ўрад імкнуўся прадэманстраваць цывільны, «мірны» падыход да выкарыстання энергіі, якую давала ядзерная інфраструктура Халоднай вайны, асабліва з улікам спроб Савецкага Саюза вырабляць і спажываць больш энергіі, чым іншыя краіны свету. [4, с. 18]
Горад Прыпяць быў пабудаваны як атамград (тып закрытага горада, літаральна ядзерны горад), які абслугоўваў Чарнобыльскую АЭС. Такія гарады служылі не толькі эканамічным мэтам энергетыкі, але і прапагандысцкім [5]. Яны былі адносна адкрытымі населенымі пунктамі, але сама Чарнобыльская электрастанцыя заставалася надзвычай закрытым аб’ектам. Побач была размешчана РЛС «Дуга-1» — загарызонтавая радыёлакацыйная станцыя далёкага выяўлення балістычных ракет, якая працавала з 1976 па 1989 год [6]. Адна частка сістэмы знаходзілася ў ваенным гарадку Чарнобыль-2, а другая — у гарадку Любеч-1. Як і іншыя закрытыя гарады, яны не былі пазначаны на картах. Цывільным асобам было забаронена набліжацца да базы на адлегласць некалькіх кіламетраў. Дзве перадавальныя антэны былі ўсталяваныя ў Любечы, а дзве прымаючыя — у Чарнобылі-2 [7].
Людзі і ўнікальная прырода Палесся моцна пацярпелі з-за выбуху на Чарнобыльскай АЭС і папярэдніх уцечак радыяцыі, а таксама ператварэння навакольнай тэрыторыі ў надзвычай ахоўную зону — праз будаўніцтва вайсковых гарнізонаў, ЗАТУ, самой АЭС, а пазней стварэнне зоны адчужэння. Святлана Мацвіенка назвала гэта «незаўважаным выпадкам ядзернага каланіялізму» [8].
Такім чынам, можна ўявіць тэрыторыю вакол Чарнобыльскай АЭС як ваенную зону з пэўнай інфраструктурай, створанай за кошт больш адкрытых навакольных гарадоў. Ідэя ядзернага пазітывізму, на якой грунтавалася развіццё атамградаў і новай эканомікі, звязанай з будаўніцтвам і эксплуатацыяй станцыі, дапамагла схаваць цёмны бок атамнай энергетыкі. Нягледзячы на ядзерны пазітывізм і прапаганду мірнага атама, ядзерная інфраструктура заўсёды была ідэалагічна арыентаваная на падтрымку ваенных структур. Пасля распаду Савецкага Саюза гэтыя інфраструктуры працягваюць існаваць і ўплываць на сучаснасць і будучыню.
Сучасная інфраструктура
У красавіку 2015 года расійская дзяржаўная ядзерная карпарацыя «Расатам» абвясціла, што заключыла кантракты на будаўніцтва 19 атамных электрастанцый у 9 краінах. У снежні 2015 года яе прадстаўнікі ўжо казалі, што карпарацыя атрымала заказы на будаўніцтва 34 рэактараў у 13 краінах, у тым ліку Кітаі, Іране, Бангладэшы і Беларусі [3].
Тэхнічна, на амаль кожным ядзерным рэактары дазволена вырабляць узбагачаныя прадукты, якія пазней могуць быць выкарыстаныя для стварэння ядзернай зброі. Гэта прадугледжана Дагаворам аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі, прынятым у 1970 годзе, які дазваляе краінам з наяўным ядзерным арсеналам захоўваць яго пры ўмове прыняцця абавязку правесці раззбраенне ў будучыні. Дагавор таксама дазваляе краінам-удзельніцам мець неабходны набор установак паліўнага ядзернага цыклу для мэтаў грамадзянскай энергетыкі. Гэта лічыцца сур'ёзнай прававой шчылінай, бо ўзбагачаны ў рамках вытворчасці ядзернай энергіі ўран або плутоній можна патэнцыяльна выкарыстоўваць для стварэння ядзернай зброі.
Будаўніцтва Беларускай АЭС планавалася яшчэ ў 1980-х, але пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і так званай «радыефобіі» беларусаў праект быў адкладзены. Аднак праз залежнасць Беларусі ад расійскага газу праект аднавіўся. Будаўніцтва Астравецкай АЭС у Гродзенскай вобласці пачалося ў 2013 годзе і завяршылася ў 2021 годзе. Праект выклікаў крытыку і занепакоенасць праз блізкасць да Вільні, сталіцы Літвы. Акрамя таго, увесь вытворчы ланцуг АЭС — ад забеспячэння палівам да кіравання радыеактыўнымі адходамі — кантралюецца «Расатамам», паводле некаторых крыніц. Расія выдзеліла Беларусі крэдыт у памеры каля 10 мільярдаў долараў для фінансавання 90% праекта. Праз гэта можна разглядаць Астравецкую АЭС як частку расійскай ядзернай і ваеннай інфраструктуры. Калісьці невялікае мястэчка Астравец у Гродзенскай вобласці ператварылася ў атамград, які абслугоўвае АЭС [9].
Забруджванне і прырода
Беларуская частка зоны адчужэння вакол Чарнобыльскай АЭС таксама з’яўляецца запаведнікам, дзе вывучаюцца наступствы радыяцыі. Паколькі рэгіён абязлюдзеў (жыхароў тут засталіся адзінкі), на гэтай зямлі пачала ўладарыць прырода. Напрыклад, папуляцыя дзікіх жывёл аднавілася да ўзроўню, які існаваў да з’яўлення тут чалавека. Многія віды адаптуюцца да радыяцыі, у тым ліку грыбы, што растуць унутры рэактара і атрымліваюць энергію для росту з радыесінтэзу.
У зоне забруджвання знаходзілася 3 678 гарадоў і вёсак, у якіх пражывалі 2,2 мільёна чалавек. Выкід радыеактыўных рэчываў змусіў да эвакуацыі 135 000 чалавек, у тым ліку 45 000 жыхароў Прыпяці. Забруджванне ахапіла тэрыторыю памерам каля 200 000 км².
Вось як выглядае ланцужок пранікнення радыенуклідаў у арганізм:
- расліны → чалавек
- расліны → жывёлы → малако → чалавек
- расліны → жывёлы → мяса → чалавек
- вада → рыба → чалавек
- пітная вада → чалавек
Лічыцца, што для поўнага распаду ўсіх элементаў, якія трапілі ў асяроддзе падчас катастрофы, спатрэбіцца 300 гадоў. Гэта разлікі на аснове перыяду паўраспаду цэзію-137. Прагназуецца, што ў 2046 годзе фонавая радыяцыя ў Мінскай вобласці не будзе перавышаць 1 Кі/км².
Вядома, што грыбы назапашваюць радыяцыю. Розныя віды грыбоў па-рознаму яе паглынаюць, напрыклад, польскія грыбы не раяць збіраць у зонах з узроўнем забруджвання больш за 0,2 Кі/км², а апенькі можна збіраць пры ўзроўні менш за 2 Кі/км². Згодна з афіцыйнымі рэкамендацыямі, трэба пракіпяціць грыбы двойчы альбо тройчы ў падсоленай вадзе, мяняючы яе за кожным разам. Такім чынам можна знізіць узровень радыенуклідаў у 2–10 разоў.
Радыяцыя нябачная чалавечаму воку і складаецца з прамянёў, частка з якіх здольная пранікаць праз цела чалавека. Розныя элементы маюць розныя перыяды паўраспаду. Напрыклад, перыяд паўраспаду амерыцыю-241 складае 432,2 года. Стронцый-90 мае перыяд паўраспаду 28 гадоў і з’яўляецца вельмі небяспечным, бо яго хімічны склад падобны да кальцыю. Гэта дазваляе яму назапашвацца ў касцях, выклікаючы пухліны і іншыя хваробы. Ёд-131 мае кароткі перыяд паўраспаду, усяго 8 дзён, аднак тым не менш гэтая радыяцыя можа знішчыць шчытападобную залозу цалкам або часткова.
У Беларусі тэма забруджвання пасля Чарнобыльскай аварыі знаходзіцца на перыферыі дзяржаўнага парадку дня. Катастрофа пераважна разглядаецца як эканамічная праблема. Парадаксальна, але большасць артыкулаў пра Чарнобыль засяроджваюцца на сацыяльна-эканамічных пытаннях, нягледзячы на рост анкалагічных і іншых захворванняў сярод моладзі, напрыклад, сардэчнай недастатковасці. А яны могуць быць наўпрост звязаныя з катастрофай.
Забруджванне ў свеце і ваеннае забруджванне
Мінула столькі гадоў пасля выбуху, а сляды Чарнобыльскай катастрофы дасюль знаходзяць па ўсім свеце. У 2017 годзе ў Швецыі паляўнічыя спаткалі зграю дзікоў, узровень радыяцыі ў целах якіх перавышаў норму ў 10 разоў. У пошуках ежы дзікі рыюць зямлю і могуць выкопваць і праглынаць расліны, багатыя на цэзій-137. У 2018 годзе ў Нарвегіі зафіксавалі раптоўны скачок радыяцыі ў мясе і малацэ. Праверка паказала, што гэта адбывалася з-за анамальнага росту грыбоў, што могуць паглынаць у 1000 разоў больш радыяцыі за расліны [10]. Гэта паказвае, што неабходнасць прыняцця мер у сувязі з гэтай праблемай застаецца актуальнай і захаваецца яшчэ на працяглы час. Больш за тое, нядаўна нямецкія службоўцы затрымалі партыю беларускіх грыбоў вагой 3,5 тоны, якая накіроўвалася ў Францыю. Выявілася, што грыбы забруджаныя цэзіем-137 [11].
Падобна забруджванню ад Чарнобыля, вайна ва Украіне, найбуйнейшы канфлікт у Еўропе пасля Другой сусветнай вайны, вядзе да маштабнага экалагічнага разбурэння, і не толькі на рэгіянальным узроўні. Забруджванне паветра, выкід парніковых газаў, знішчэнне біяразнастайнасці, забруджванне глеб і водных рэсурсаў відавочныя. Мяркуецца, што яны акажуць шматбаковы ўплыў на людзей і іншыя біялагічныя віды [12, с. 5].
І ў выпадку Чарнобыльскай катастрофы, і ў выпадку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну, забруджванне і заражэнне выступаюць часткай каланізатарскай стратэгіі. У гэтай вайне ядзерная пагроза рэалізуецца не толькі праз рыторыку, але і праз ваенныя аперацыі вакол атамных электрастанцый, у тым ліку Запарожскай АЭС, самай вялікай у Еўропе.
Існуе міжнародная канвенцыя, якая дазваляе большасці дзяржаў не падаваць справаздачы аб выкідах парніковых газаў у сувязі з дзейнасцю вайскоўцаў [13, с. 2]. Як і радыяцыя, такое забруджванне застаецца нябачным.
Калі радыеактыўныя часціцы або прамяні трапляюць у тканкі, клеткі або малекулы жывых істот, яны парушаюць функцыі і структуры арганізмаў. Клеткі становяцца няздольнымі выконваць свае звычайныя задачы, а ДНК і іншыя малекулы нясуць скажоную інфармацыю. Радыяцыя падобная да каланіялізму: яна імкнецца змяніць генетычны код людзей, знішчыць экасістэму, эксплуатаваць рэсурсы. Радыеактыўнае забруджванне, як і любое забруджванне, лічыцца каланіялізмам.
Зона адчужэння — гэта забаронная зона, створаная савецкімі Узброенымі сіламі ў 1986 годзе. Аднак зона існавала задоўга да аварыі. Калі звярнуцца да гісторыі заходняга каланіялізму, геаграфія каланіяльных тэрыторый часта станавілася ключавым месцам для ваенных і навуковых эксперыментаў праз выцясненне мясцовай гісторыі і карэнных абшчын. Ядзерныя выпрабаванні адкрылі магчымасці для вывучэння ўздзеяння радыяцыі на ўсё прыроднае асяроддзе [14, с. 54]. Падобна да таго, як імперыя ЗША выкарыстоўвала трапічныя астравы ў якасці палігонаў для вайсковых выпрабаванняў і стварэння навуковых эпістэмалогій кшталту тэорыі экасістэм, «працэс перазборкі [расійскага] імперскага цела адбываецца праз разрыў усталяваных сувязей, у тым ліку сувязей паміж рознымі відамі ў прыродным асяроддзі, а таксама праз выкасоўванне і/ці знішчэнне мясцовых ведаў пра экасістэмы» [15].
Зона адчужэння — гэта перадавая лабараторыя наступстваў і доўгатэрміновай спадчыны радыеактыўнага каланіялізму. Сёння шмат тэрыторый свету ператвараюцца ў «зоны адчужэння» праз войны і знішчэнне прыроднага асяроддзя. У рэшце рэшт, ніводны кавалак зямлі не пазбегне гэтага лёсу, бо змены клімату ператвораць усю Зямлю ў адну вялікую зону адчужэння.
Перакладчыца з англійскай — Валерыя Хоціна.